محمودکاشغری در پژوهش حسین محمدزاده صدیق

شیخ محمود کاشغری، دیوان لغات الترک، ترجمه دکتر حسین محمدزاده صدیق، تبریز، نشر اختر.

اُپُشْöpüş  : بوسه. و اين کار بين­الاُثنيني و دو نفره است.

اَتِشْ atış : به يکديگر تير انداختن.

اَتِشْ Atış : از نا­م­هاي مردان است.

اُتُشْ Utuş : از نام­هاي مردان است.

اُتُشْ ötüş : (با اشمام الف): کلمه­اي در بازي [کودکان]. اين بازي بدينگونه است که, کودکان حلقه زده مي­نشينند, يکي از آنان کودکي را که در نزدش نشسته, هل داده, گويد  اُتُشْ اُتُشْ ötüş ötüş. و منظور آن است نفر پهلوي خودت را تو نيز چنين کن. و تا نفر پاياني حلقه, چنين کنند.

اِتِشْ itiş : حالتي که دو شخص همديگر را با دست از هم دور سازند.

اُجَشْ öçəş : شرط­بندي. گويند : اول مَنِک بِرْلا اُوجَشْدي ol məniŋ birlə  öçəşdi يعني : او با من در چيزي مسابقه نهاد و شرط­بندي کرد.

اَدَشْadaş :  دوست, رفيق صميمي.

اِدِشْ idiş : قدح, در ترکي يغمايي, تخسي, يماکي, اوغوزي و ارغويي به هر چيز شبيه ديگ, پياله, ظرف و آبخوري idiş گويند.

اَرِشْ arış (əriş) : تار پارچه. اَرِشْ اَرْقاغْ əriş  arqağ  يعني : تار و پود.

اُرُش uruş : جنگ و منازعه.

اَغِشْ ağış : بلندي, سربالايي.

اُغُشْ oğuş : خويشاوند.

اُﭬـُشْ                uwuş : چيزهاي خورده ريزه. اُﭬـُشْ اَتْماکْ uwuş ətmək  : نان خورده شده.

اُقُشْ      oquş : زيرکي, فطانت. اُقُوشْلُغْ کِشي oquşluğ kişi  مرد هوشيار و زيرک.

اُکُشْ     öküş : بسيار. اُکُشْ نَانْکْ öküş nəŋ : بسيار از هر چيز. در مثل : «تيريکْ اَسَنْ بُلْسا تَانْک اُکُشْ کُرُورْ» Tirig əsən bolsa, tang  öküş körür هم آمده است. يعني : اگر انسان سرش سالم باشد بسيار چيز مي­بيند.

اُوکُوشْ öküş : اُوکُوشْ يِلْقي öküş yılqı هر حيوان سرکش, اسب سرکش.

اَلِشْ alış : دهانه­ي جوي و گلوگاه ريزش آب به استخر.

اَلُشْ Aluş : نام روستايي در کاشغر.

اَلِشْ alış : بازخواست از بدهکار به سبب بدهي. اَلِش بيريش alış bériş گرفتن حق و دادن حق.

اُلُشْ ülüş : سهم و بهره (حرف «ش» در اصل «ک» [اُلُکْ] بوده است).

اُلُکْ       ülük :  در اصل در معناي سهم است. چنانکه در عربي هم کاف تأنيث به «ش» بدل شده است. مانند : «فَعَيْناشِ عَيْناها وَجيدُشِ جيدها» که به جاي «عَيْناکِ» و «جيدُکِ» به کار مي­رود.

اُلُشْ Uluş : روستا به ترکي چگلي. نزد مردم بالاساغون و شهر آرغو در جنب آن, در معناي «شهر» است. از اين رو, به شهر بالاساغون, قُوزْ اُلُوشْ Quz uluş گفته مي­شود.

اُلُش  ülüş : تقسيم بهره و سهم ميان ملت. (حرف «ش» بدل از حرف «ک» است). در عربي نيز چنين است. به جاي رَبُّکِِ و تَحْتَکِ چنين خوانده شده است :

 قَدْ جَعَلَ رَبُّشِ و تَحْتَشِ سَريّا.

اَجِغ  açığ : صله و عطاي خان. گويند : خانْ مَنْکا اَجِغْ بِيرْديxan məŋə açığ bérdi يعني : خان مرا صله داد.

اَجِغْ açığ : زندگي در ناز و نعمت. اُوزونْکني اَجِغْلِغْ تُتْ özüŋni açığlığ tut  يعني : خود را از خوراکي­هاي خوب برخوردار کن.

اَجِغْ açığ : تلخ, هر چيز که تلخ باشد.

اَذِغْ  ažığ : خرس. در اين مثل هم آمده است : اﭬـجي نَجا اَلْ بِلْسا اَذِغْ َ اَنْجا يوْل بِلير.

awçı neçə al bilsə ažığ ança yol bilir  يعني : شکارچي هر اندازه فوت و فن شکار را نيک بداند, خرس نيز همان اندازه راههاي گريز را مي­شناسد. اين مثل در مورد دو شخص زيرک به کار رود که باهم در افتاده باشند.

اَذِغْ  azığ : هشيار. مستي که خمار از سر باز کند. اَسْرُکْ اَذِغ əsrük ažığ يعني : مستِ هشيار.

اَذِغْ  Azığ : نام روستايي در ميان ايل ما.

اُذُغْ užuğ : مرد هشيار. اُذُغْ اَرْ užuğ ər : شخص هشيار. اُذُغْ کونْکُولْ لُوکْ اَرْ uzuğ köŋüllüg ər يعني : مرد بيداردل, مرد زيرک.

اَرِغْ arığ : به ترکي بارسغاني يعني : پوشش و دامنه­ي چادر.

اَرِغْ arığ : اَرِغْ نانْکْ  arığ nəŋ  يعني : چيز پاکيزه و نظيف.

اُرُغْ uruğ : دانه. بذر و تخم را نيز گويند. اُرُغْ اَکْتي uruğ əkti يعني : بذر کاشت. خويشان را نيز به آن تشبيه کنند و  اُرُغْ تُرِغْ uruğ turığ گويند.

اَزِغْ azığ : دندان نيش و ناب هر حيوان.

اَسِغْ asığ : سود, بهره.

اُسُغْosuğ : دگرگون­سازي يک چيز به چيز ديگر. بُو ايشْ اُسُغي مُنْدَغmundağ  bu iş osuğı   يعني : تغيير اين کار, بدينگونه است.

اَلِغْ alığ : به ترکي اوغوزي و قبچاغي : پست و ناچيز از هر شييء.

اُلُغْ uluğ : بزرگ از هر چيزي. در اين بيت هم آمده است.

اُلُغْ لُوقُغْ بُلْسا سَنْ اَذْکُو قِلينْ

بُلغيلْ کِشيکْ بَکْلَار قَتِنْ يَخْشَي اُولانْ

Uluğluquğ bolsa sən əžgü qılın

Bolğıl kişiğ bəglər qatin yaxşı ulan

يعني : چون به مقامي والا دست يافتي, خلق و خوي خود نيکو کن نزد بيگان خير و نيکويي ارزاني دار.

و نزد بيگان براي خير رساندن به مردم تلاش کن و نيک منظر باش

اِلِغْ        ılığ : اِلِغْ سُوڤْ ılığ suw : آب ولرم, آب نيمگرم. اصل آن يِلِغْ yılığ  است.

اَجُقْ açuq : هر چيز گشاده و باز. از همين گرفته, گويند : اَجُقْ قَبُغْ açuq qapuğ يعني درِ باز و گشاده. چون آسمان صاف و بدون ابر باشد. گويند: اَجُق کوُک açuq kök يعني: آسمان گشاده و اَجُقْ ايشْ açuq iş : کار روشن و واضح.

اُجَقْoçaq : اجاق.

اَجِقْaçıq : برادر بزرگتر. مردم خاقانيه برادر بزرگتر را اَجِقِمْ açıqım گويند و صدا زنند. حرف «ق» را تنها در نفس متکلم بيافزايند. در حالت خطاب اَجِقِنْکْ  açıqıŋ گفته نمي­شود.

اَذَق ažaq : پاي. رِجْل.

اَذُقْ ažuq : اَذُقْ نانْکْ ažuq nəŋ يعني : چيز تغيير يافته و نامعلوم. اصل آن اَغْذُقْ ağžuq است در معناي ناخالص, دگرگون و نامعلوم. اين تکواژ از اين مثل گرفته شده است : اَنِنْکْ مَنْکْزي اَغْدي anıŋ məŋzi ağdı يعني : رنگ [صورت] او دگرگون شد. حرف «غ» به تخفيف [از اَغْذُقْ] افتاده است.

اُذِقužıq : اُذِقْ اَرْ užıq ər مرد خوابوک, خواب آلوده.

اِذُقْ ıžuq : هر چيز فرخنده و مبارک. به هر حيوان آزاد و رها شده اين نام داده مي­شود. از چنين حيواني بار نکشند. از پستانش شير ندوشند و پشمش را نچينند. به سبب نذري که صاحب آن حيوان کرده, نيک تيمار دارند.

اِذُقْıžuq : اِذُقْ تاغْ ıžuq tağ يعني : کوه بلند و صعب­العبور.

اَرِقْarıq : نهر و جويبار. در اين مثل هم آمده است. اَغيلْدا اُغْلاقْ تُغْسا اَرِقْدا اُوتي اُونارْ.

Ağılda oğlaq toğsq, arıqda oti önər

يعني : بزغاله­اي در آغل زاده شود, گياهي در جويبار براي او سر بر مي­زند. اين مثل را در آنجا به کار برند که بخواهند بگويند : براي معاش اينهمه تلاش مکن.

اَرُق aruq  اَرُقْ اَرْ aruq ər : مرد لاغر, مرد خسته و درمانده. به هر خسته و درمانده نيز گويند.

اَرُقْ تُرُقْ Aruq turuq : نام فراز گردنه­اي ميان فرغانه و کاشغر.

اَرِقْarıq  به ترکي اوغوزي و قبچاغي : لاغر, نزار, ضعيف.

اُرُقْuruq : طناب و رسن.

اَزُقْ azuq : اَزُقْ اُوقْ azuq oq يعني تيري که معلوم نشود از کجا و از سوي چه کسي آمد.

اَزُقْazuq : اَزُقْ مُنْقْ azuq munq : گريخته, از راه مانده, گمشده.

اَزَقْAzaq : نام سروري از بيگان اوغوز.

اَزُقazuq : توشه. در اين مثل نيز آمده است :

سَرْتْ­نِنْکْ اَزُقي اُرِغْ بُلْسا يُوْلْ اوزا ييرْ

sartnıŋ azuqı arığ bolsa yol üzə yér

يعني : اگر توشه­ي بازرگان پاکيزه باشد, آن را بر سر راه مي­خورد. اين مثل را درباره­ي کسي گويند که ادعاي راستي و امانت کند, اما نتواند بر مدّعاي خود دليل آورد.

اُزَقْuzaq : دور. چون کار به درازا انجامد, اُزَقْ ايشْ uzaq iş  گويند و اگر رسولي که به جايي فرستاده شده, دير کند, گويند : يَلاوَجْ اُزَقْ بَرْدي yalavaç uzaq bardi يعني : فرستاده دير کرد.

اُزُقْ ozuq :  اُزُقْ اَتْ ozuq at : اسبي که در شرط بندي و نظائر آن از همه اسبها پيشي گيرد.

اَشَقْaşaq  به ترکي اوغوزي : پايين و دامنه, چون کوه.

اَشُقْaşuq : استخوان قوزک پاي انسان. کعبتين.

اُشَقْ      uşaq :  اُشَقْ نَانْکْ uşaq nəŋ چيز کوچک. و از اين رو به کودکان خردسال اُشَقْ اُغْلَانْ uşaq oğlan گفته مي­شود. اُشَقْ اُوتُنْکْ  uşaq otuŋ يعني تراشه و ريزه­هاي هيزم. اين کلمه معناي جمع دارد و مفرد به کار نمي­رود.

اَشُقْaşuq : کلاه­خود آهني. حرف الف در آغاز تکواژ بدل از حرف ياء است. در عربي نيز در برخي از کلمات اين حال وجود دارد. مانند اَلْمَعِيٌّ و يَلْمَعِيٌّ

اُغُقْoğuq : چکمه.

اِﭬـِقْ      ıwıq : آهويي که در بيابانهاي سنگلاخ و گرمسير  زيست کند.

اَلُقْ aluq : اَلُقْ اَرْ aluq ər  به ترکي اوغوزي کچل, طاس. کسي که سرش بي­مو است.

اُلُقْ  oluq : ظرف آب که براي آبياري حيوانات از تنه­ي درخت سازند و آن را گود و تقر کنند و در آن فشرده­ي انگور را سرد کنند و نيز چارپايان را در آن آب دهند.

اُلُقْ uluq :  اُلُقْ تُونْ uluq ton : جامه­ي کهنه و فرسوده. به هر چيز کهنه و فرسوده نيز uluq گويند.

اُلُقْ oluq :قايق کوچک. و اصل آن در بالا ذکر شد.

اُلُقْ  uluq : سر دوش اسب. چنانکه در اين مثل آمده است :

 اُلُقْ يَغِري اُغُولْ­قا قَليرْ

uluq yağırı oğulqa qalır  

يعني : جراحت سرشانه به فرزند ميراث رسد. زيرا که اعصاب در آنجا به هم مي­رسند و زخم و جراحت به سرعت بهبود نمي­يابد.

اَلِقْalıq  به ترکي اوغوزي : منقار پرنده.

اَنُقْanuq :  اَنُقْ نَانْکْ anuq nəŋ يعني : چيز آماده و مهيّا. در مثل هم آمده است :

 اَنُقْ اَتْرُو تُتْسَا يُوقا سانْماسْ

anuq atru tutsa yoqa sanmas

  يعني آنچه آماده است آورده شود, «نه» به حساب نمي­آيد. مراد از اين مثل آنکه اگر کسي از غذا آنچه در توان دارد پيش مهمان آورد, مهماني بي­ارج و قدر نمي­شود.

اَتُکْətük : ناپيدا, گم شده.

اَبَکْəbək : نام نان در تداول کودک.

اَتَکْ ətək : دامن.

اَتُکətük  : ناپيدا.

اُتُکْötük : قصه و داستان. اين کلمه براي ناميدن شرح ماجرا و دادخواست قابل عرضه به سلطان نيز به کار مي­رود. اصل آن «شرح ماوقع» است.

اُتُکْ ötük : استفراغ.  اَنْکارْ اُتُوکْ تُتّي  aŋar  ötük tuttı  يعني او دلش به هم خورد.

اُتُکْ  ütük : اطو. قطعه آهني به شکل ماله که براي سوزانيدن نخ­هاي جاي دوخت, آن را با آتش گرم کنند و بر روي جامه فشار دهند.

اِجُکْ içük : کرک و پوستين که از پوست سمور و يا سنجاب و مانند آن ساخته شود.

اُذيکْüžik : جوشش عشق و محبت. در اين قطعه هم آمده است :

 اوُذيکْ ميني قُمِتّي

سَقِنج مَنْکا يُمتِّي

کُوْنکْلُومْ اَنْکارْ اَمِتي

يوزم مَنِکْ سَرْغَرُورْ

üzik mini qomıttı

Saqınç maŋa yumıttı

Köŋlüm aŋar əmitti

Yüzüm məniŋ sarğarur

يعني : عشق مرا به جوشش واداشت

اندوه بر من روي آورد

دلم به سوي او ميل کرد

رخساره­ام به زردي مي­گرايد.

توضيح آنکه : دلباختگي من در مقابل معشوق, مرا به هيجان واداشت مهر من فراوان شد و دلم به سوي او گرائيد و از اين روي رخسارم زرد شد.

اَرُکْ ərük : شفتالو, زردآلو و آلو را چنين نامند و هر کدام را با صفتي از ديگري جدا و ممتاز سازند.

تُولُکْ اَرُکْ tülüg  ərük    =  شفتالو

سارِغْ اَرُکْ  sarığ  ərük    =  زردآلو

قَرَا اَرُکْ      qara  ərük   =  آلو.

اُرُکْörük : هر چيز بافته شده.  اُرُکْ سَجْ örük  saç يعني : گيسوي بافته شده.

اُرُکْörük : روزگاري و مدتي در جايي ماندن.  سُو اُونْ کُونْ ُارُکْ بُلْدي su on  kün  örük boldı يعني : قشون بي­آنکه راه افتد و جنگ کند, ده روز اقامت و استراحت کرد. اگر بيگي و يا اويماقي در مکاني اقامت کند, نيز, چنين گفته مي­شود.